Poezija ambisa
(nastavak Orfeja našeg doba)

Andrej R. Protić

Deep in the Desert of Despair,
I wait at the Well of Misery¹

Oni koji lutaju bespućima arhetipskog traže vodiča na tom putu. Neki ga pronalaze u religiji, drugi u umetnosti, a neki u drogiranju i alkoholizmu... Nik Kejv se neskriveno „družio“ sa svim ovim (i mnogim drugim) vodičima. Došao je trenutak kada Orfeju više nije bila dovoljna Muza – morao je da se suoči sa strahotama carstva Hada i Persefone i pokuša da pronađe Euridiku. Da li je to možda zagonetna medicinska sestra, koju Kejv spominje u nekoliko pesama? Sudeći po kreativnom zaokretu koji je pokazao početkom novog milenijuma, mogla bi da bude. U jednom intervjuu, sam Kejv o medicinskoj sestri kaže sledeće: „Ne znam odakle je ona došla, ali mi se čini da je medicinska sestra svakako metafora za nekakvo bezbedno i udobno duhovno utočište. Sestra mi se sviđa... Nakon izlaska albuma The Boatman's Call (1997) nisam imao umetničku blokadu – to je više bio nekakav osećaj opšte zgađenosti nad svim do tada. Više nisam ni želeo da pišem. Ipak, kada sam, nakon nekoliko godina rešio da nastavim s pisanjem, shvatio sam da mi je potrebno mesto na kome ću moći da se skoncentrišem, pa sam uzeo kancelariju. To je veoma zaštićena sredina i prijatno se osećam u njoj.“ Dakle, medicinska sestra, kao blagi i nežni, ali i odlučni čuvar novostečene mentalne ravnoteže. Iz ovog utočišta poeziju sumraka polako je počela da zamenjuje poezija svitanja – da li je to zaista tako? Ili je mrak ambisa dobio malo suptilniju formu? Poezija uvek ostavlja subjektivne i različite utiske, a svaki estetski sud uvek nosi breme relativizma. Kejv sam nikada nije ni pokušavao da sakrije činjenicu da „isključivo piše o sopstvenim opsesijama“. Te opsesije se, međutim, u toku decenija nesumnjivo menjaju.

Čini se da je naročiti kvalitet Kejvove poetske vizije u tome što verifikuje nepobitnu činjenicu da u svetu poput našega nema mnogo mesta za iskreni i vedri optimizam. Već sama čovekova smrtna priroda ostavlja zaista malo prostora za bilo kakvu suštinsku ovozemaljsku radost; opcije koje nam preostaju su bekstva od takve realnosti u mitove, obmane i svesne zablude, ili, pak, suočavanje sa istinom koja je takva kakva jeste. Zato su ključne opsesije svih velikih pesnika i mislilaca bile ljubav i smrt, jedina dva fenomena koja u našem carstvu trajanja imaju prizvuk nečeg uzvišenog i neprolaznog. Prostor nam ne dopušta neki detaljniji osvrt na ranu fazu Kejvovog stvaralaštva, u bendovima The Boys Next Door (1979) i The Birthday Party (1979-1983), kao i stilski i metrički sličnim ranijim albumima Nick Cave and the Bad Seeds-a: From Her to Eternity (1984) i The Firstborn is Dead (1985). U ovom periodu Kejvovo poetsko nadahnuće već ima jasan i zavidan kvalitet, ali je muzika isuviše bliska svojim pankerskim korenima i, čini nam se, u izvesnom raskoraku sa poezijom. Kada se početkom novog milenijuma Kejv osvrnuo na svoje dotadanje stvaralaštvo, sam je dao veoma umesno poređenje: „Danas uglavnom radim bilo šta što poželim i nemam više taj užasni osećaj panike koji me je ranije stalno prožimao. Nekada sam imao utisak kao da se očajnički hvatam za slamku spasa, koja je pre svega bila moje stvaralaštvo kao i emotivne veze. Grabio sam sve oko sebe kao da visim na ivici ponora – pa, ipak, izgleda da mi je sve izmicalo.“

Gledanje u ambis egzistencije i bežanje od ambisa egzistencije stvorili su poeziju ambisa  – po mitskom predanju Orfej je sišao u taj ambis, Homer je u njega poslao svog Odiseja (za kog se čini da mu je psihološki od svih njegovih junaka bio najbliži i najdraži), a Vergilije Eneju. Na krilima svoje poetske inspiracije u taj ponor se spustio i Dante, a odjeke ponora čujemo i kod Miltona, Blejka, Bajrona, Šelija, Jejtsa, Bodlera i ostalih koji su imali nesumnjivi uticaj na Nik Kejva. Jedan od očiglednih primera su stihovi pesme prikladnog naziva The Well of Misery :

Kraj krša idem i pukotina bezdanih²
uz rebra od stenja, niz kičmu kamenu
ne usuđujem se ni da počinem tu gde noćni vetar zavija
da slučajno duša njena vrebajuća kandže ne zabije u srce ovo od čička

Jer isti Bog što napusti nju
i mene za uzvrat ostavi
izdubivši ledinu suzama mojim
tu iskopah ja bunar od jada³.

Ovakvi stihovi, baš kao i Homerovi ili Danteovi, ne dopuštaju prevod nego zahtevaju prepev, za šta je potrebna genijalna poetska imaginacija kakvu autor ovih redova nema. Ponuđeni prevodi su samo bledi pokušaji prepričavanja smisla ovih pesama. Jasno je da Kejv u ovim stihovima na veoma prikladan način opisuje pejzaže ambisa, odnosno Bunara patnje.

Pesme sa ovih ranih albuma, na momente izuzetno lepo oblikovane, ali gotovo nikada suptilne, nose poruke očaja, propale ljubavi, droge i alkohola. Kejv se iživljava i ispoveda, kao npr: „Listen, I plead guilty to misanthropy, So hang me! And appreciate it!“⁴ Fascinira ga smrt pa opčinjeno izjavljuje „Oh O, Death favors those that favor Death“⁵, a ta fascinacija će verovatno dostići svoj vrhunac na albumu Murder ballads iz 1996.

Osim spomenute medicinske sestre, još u ranoj fazi Kejvovog stvaralaštva pojavljuje se još jedan zagonetni simvol – Car⁶. To nije nikakav zemaljski vladar, niti ima naročito pozitivne konotacije. Na albumu morbidnog naziva The Firstborn is Dead (1985) u pesmi Tupelo vezuje ga sa čuvenim baukom iz dečjih pesama – Peščanim čovekom:

Daleka se grmljavina valja⁷
gladno reži poput zveri
to zver stiže, zver silazi
Spavajte, o spavajte dečice
Jer dolazi vam Peščani čovek
i crna već kiša pada.
Voda svuda oko nas
u kojoj ni ptica ne leti, niti riba pliva
ne pliva riba
dok ne rodi se Car!
Dok Car u Tupelu ne rodi se!

Da li je ovaj Car identičan Crnovranom kralju⁸ sa istog albuma, ostaje nerazjašnjeno, ali se Car opet pojavljuje u pesmi There is a kingdom⁹, nakon više od deset godina. Dilemu ovog Kejvovog simvola nije moguće lako razrešiti poistovećivanjem Cara sa hrišćanskim Bogom pošto Kejv i Boga Oca i Hrista na drugim mestima referencira u drugačijem kontekstu. Možda je rešenje u Antihristu, apokaliptičnoj figuri iz Jovanovog Otkrivenja, koja i danas toliko fascinira ljude zapadne hemisfere (što se vidi iz nebrojenih knjiga i filmova koje obrađuju ovu temu)? Opsednutost dijaboličnim i apokaliptičnim figurama prirodni je odraz opsesija i strahova genijalnog pesnika koga svet ne razume i koji, za uzvrat, ne razume ovaj svet i prirodu zla u njemu – još uvek nedovoljno zreo da shvati da bekstvo nije moguće¹⁰. U pesmi Up Jumped the Devil daje živopisan i namerno stereotipan prikaz đavola:

Al' ko je onaj tamo što u vatri prebiva¹¹
što za sobom vuče vreću s lancima
Al' ko je onaj tamo što u vatri prebiva
to iskoči đavo da traži svoj plen¹².

Pesma glavnog junaka prikazuje kao „predodređenog” da služi zlu od samog rođenja. Od ovog albuma u Kejvov opus počinju jasno da prodiru „kantri“ i „vestern“ motivi (u muzičkom i tematskom smislu), što se vidi i iz saradnje sa kraljem kantri muzike Džoni Kešom. Nakon više od deset godina, snimanjem jedne australijske verzije „vesterna“ pod dvosmislenim naslovom The Proposition (2005), za koji je napisao scenario i muziku (pa čak pokušao i da glumi), Kejv na posredan način odaje priznanje uticaju koji je ovaj pravac imao na njegovo stvaralaštvo.

Dijabolična figura iz pesme Sugar Sugar Sugar, sa istog albuma, takođe zaslužuje pažnju:

Loš je taj čovek¹³
put kojim te svodi
o šećeru, smoran je.
Lovac vreba
u plitkome rovu
pogled njegov probada
a trzaju se prsti
miris čednosti on njuška tvoje
i ko' pseto prikrada se
jer on ko' svako pseto i jeste.

Ova figura ili simvol doživljava novi razvoj u kasnijem periodu. Iz faze straha, nakon nekoliko godina ćutanja, Kejv dolazi do faze poistovećivanja sa đavolom – kao, npr. u pesmi Loverman:

Čovekoljubac od iskoni¹⁴
zauvek, amin, do kraja sveta.
skidaj tu halju, jer stižem ja, tvoj ljubavnik
Jer onaj sam ja što jesam i jesam
đavo čeka pred dverima tvojim
od zla već zanemoćao i od sveta slomljen
doziva te i ište te još
đavo puzi po podu tvome
i star je i glup je
proždrljiv i gorak
i slep je i bangav
štrokav je i bedan
đavo kraj tebe leži
i čini ti se ko da spava
al' zagledaj mu se u oči
on želi te za nevestu draga¹⁵.

Nestala je distanca trećeg lica – đavo je „pobedio“, a ta pobeda je odnela i strah. Ostao je samo umorni, pohotni i po malo banalni ljubavnik, koji se šunja kroz mrak. Međutim daleko je interesantnija zagonetna „miltonovska“ figura iz pesme Red Right Hand:

Na olujnome frontu stiže¹⁶
visok čovek i vitak
prašnjavoga kaputa
desnice ognjene.
opet će raspaliti snove satrvene
što čitavog života si ih uništav'o.
duboko u jamu posegnuće
i dušu zgrčenu zalečiti tvoju
jer duh je on i bog,
čovek je i guru
kroz čileću zemlju
šapatom ime mu putuje
a u kaputu skrivena
ognjena mu desnica.
Bez para si?
On daće ti ih.
Nemaš li kola – nabaviće ti ih.
Samopoštovanje izgubi
i poput insekta si?
Ne brini prikane,
jer eto njega.
Sen baca svoju, gde god on da stane
kamare hartije zelene u
desnici su mu ognjenoj.
U košmarima videćeš ga svojim
i u snovima tvojim on jeste
odjednom će ti iskrsnuti
al' nije to on onaj koga vidiš
zupčanik si ti maleni
u njegovom planu uništenja
koga smisli i sprovodi
ta desnica njegova ognjena.

U Miltonovom Izgubljenom raju oprezni demon Velijar (ili Belijal u latinskoj transkripciji) ovako upozorava okupljene knezove pakla na Božiju ruku koja kažnjava pobunu angela:

A šta ako se, probudi dah što ove mračne vatre raspaljuje¹⁷
i u sedmostruki gnev ih tada razduva
i nas u sred ognja zagnjuri? Il' ako odozgo osveta,
nesvršena, opet naoruža svoju
desnicu ognjenu da nas muči?¹⁸

Međutim, veliko je pitanje da li se ovi Kejvovi stihovi, poput Miltonovih, odnose na hrišćanskog Boga Oca kao izvor manipulacije i terora, ili je možda u pitanju neki demon, pa možda i sam Lucifer, koji svojom ognjenom desnicom grabi čoveka, nudeći mu zemaljska dobra i time ga bacajući u zavisnost od svojih „dobročinstava“? Ova figura će i kasnije biti prisutna kod Kejva (više latentno, ali i konkretno u Pesmi o Džoj, na šta ćemo se osvrnuti kasnije). Verovatno ni sam Kejv nikada nije do kraja shvatio da li je izvršio svesnu inverziju Miltonovog simvola ognjene desnice, ili je, pak, nesvesno prihvatio gnostički koncept Boga kao „Demijurga“ i tiranina, koji onda dobija one atribute koje hrišćani obično pripisuju demonskim silama. Nama se čini da čitav kontekst ovog perioda Kejvovog poetskog stvaralaštva ukazuje na njegovo očajno rvanje sa zlom u samome sebi, sa sopstvenim demonima i slabostima.

Nik Kejv je svojim interesovanjem za „onostrano“ privukao pažnju režisera Vima Vendersa u čijem se filmu Himmel über Berlin („Nebo nad Berlinom“) pojavljuje glumeći samoga sebe¹⁹. Uskoro Kejv izdaje svoju prvu i (za sada) jedinu knjigu And the Ass Saw the Angel („I magarica vide anđela”)²⁰. Glavni junak ovog dela je Euhrid Eukrov, ličnost latentno prisutna u mnogim Kejvovim prethodnim i potonjim pesmama...

 

Napomene

¹ „U dubini pustinje očaja, čekam kraj bunara patnje“ – iz pesme Well of Misery  sa albuma From Her to Eternity (1984).

² Along crags and sunless cracks I go
Up rib of rock, down spine of stone
I dare not slumber where the night winds whistle
Lest her creeping soul clutch this heart of thistle.

O the same God that abandoned her
Has in turn abandoned me
And softening the turf with my tears
I dug a well of misery.

³ Sa albuma From Her to Eternity (1984).

⁴ Pesma Wings Off Fliessa albuma From Her to Eternity (1984) – „Svesno sam kriv za mizantropiju, a vi me zato obesite i uživajte“. (prevod je namerno vrlo slobodan i sigurno ne adekvatan!).

⁵ Pesma A Box for Black Paul sa albuma From Her to Eternity (1984) – „Smrt ceni one koji umeju da cene Smrt“.

⁶ Kejv govori o „Kralju“ (King) ali zbog biblijskog konteksta, na srbski jezik ga ipak treba prevoditi kao „Cara“.

⁷ Distant thunder rumble
Rumble hungry like the Beast
The Beast it cometh, cometh down
O go to sleep li'l children,
The Sandman's on his way
And the black rain come down.
Water water everywhere
Where no bird can fly no fish can swim
No fish can swim
Until the King is born!
Till the King is born in Tupelo!

⁸ „I am the black crow king, Keeper of the forgotten corn, The King! The King! I'm the king of nothing at all“. Pesma Black Crow King, takođe sa albuma The Firstborn is Dead (1985). U pesmi Craw Janesa albuma Murder Ballads (1996), simvol vrane povezan je (kroz prezime ili nadimak?) sa devojkom koja ubija svoje silovatelje u nekoj selendri. Vrana je jedan od Kejvovih ponavljajućih motiva, o čemu će biti reči kasnije. Ovde zadržavamo imenicu „kralj“ pošto nam se čini da postoji distinkcija.

⁹ „There is a kingdom, There is a king, And He lives without, And He lives within, And He is everything“, sa albuma The Boatman's Call (1997).

¹⁰ Osnovni zahtev svakog misticizma jeste da čovek umre za ovaj svet, a da ipak ostane živ. To je antinomija svake mistične inicijacije (uključujući čak i ranohrišćansko krštenje, a kasnije monašenje); jedne od prvih poznatih misterija na evropskom prostoru bile su Orfejeve, odnosno orfičko-pitagorejske, a Kejvove nesvesne i kasnije svesne asocijacije sa Orfejem, videćemo, nisu slučajne i usputne.

¹¹ Who's that yonder all in flames
Dragging behind him a sack of chains
Who's that yonder all in flames
Up jumped the Devil and he staked his claim

¹² Sa albuma Tender Prey (1988).

¹³ That man is bad
The road he drives you down
O sugar it's a drag
The hunter lies
In a lowly ditch
His eyes they sting
And his fingers twitch
He smells your innocence
And like a dog he comes
And like all the dogs he is

¹⁴ Loverman! Since the world began
Forever, Amen, till the end of time Take off that
dress I'm coming down I'm your Loverman
Cause I am what I am what I am what I am
There's a devil waiting outside your door
He's weak with evil and broken by the world
He's shouting your name and asking for more
There's a devil crawling along your floor
And he's old and he's stupid and
He's hungry and he's sore
And he's blind and he's lame
and he's dirty and he's poor
There's a devil lying by your side
You might think he's asleep
but take a look at his eyes
He wants you, darling, to be his bride

¹⁵ Sa albuma Let Love In (1994).

¹⁶ On a gathering storm comes
a tall handsome man
In a dusty black coat with
a red right hand
He'll rekindle all those dreams
it took you a lifetime to destroy
He'll reach deep into the hole,
heal your shrinking soul
He's a ghost, he's a god,
He's a man, he's a guru
They're whispering his name
across the disappearing land
But hidden in his coat
is a red right hand
You ain't got no money?
he'll get you some
You ain't got no car? He'll get you one
You ain't got no self-respect,
you feel like an insect
Well don't you worry buddy,
cause here he comes
A shadow is cast wherever he stands
Stacks of green paper in his
red right hand
You'll see him in your nightmares
you'll see him in your dreams
He'll appear out of nowhere but
he ain't what he seems
You're one microscopic cog
in his catastrophic plan
Designed and directed by
his red right hand

¹⁷ What if the breath that kindled those grim fires,
Awaked, should blow them into sevenfold rage,
And plunge us in the flames; or from above
Should intermitted vengeance arm again
His red right hand to plague us?

¹⁸ Džon Milton, Izgubljeni raj, prevod Milovan Đilas, II knjiga stih 190, str. 38, KIZ Altera, Beograd 1989. godina. Ovo delo je kod nas Milovan Đilas preveo dok je bio u zatvoru, a njegovo objavljivanje je tada, što je interesantno, pomogla ambasada kraljevine Britanije. Inače prvo izdanje ovog Đilasovog prevoda bilo je objavljeno u Njujorku 1969. godine. I mi smo u prevodu prihvatili Đilasovu intervenciju da „crvenu“ desnicu prevedemo kao „ognjenu“, odnosno tešku i osvetničku.

¹⁹ Uovom filmu iz 1987, dva anđela lutaju po posleratnom Berlinu i „proučavaju“ život ljudi, žudeći da iskuse njihov način života, odnosno ograničenost duha materijom...

²⁰ Naziv je po događaju iz Starog Zaveta, tačnije iz 4 Moj (Knj. Brojeva) 22, 23: „A kad magarica vide anđela Gospodnjega gde stoji na putu s golim mačem u ruci, svrnu magarica s puta i pođe preko polja.“

 

nastavak u sledećem broju >>>